Położenie geograficzne i budowa geologiczna

Opisana gmina położona jest w pd.-zach. części województwa wrocławskiego, sąsiadując od pn.-wach. z miastem Wrocławiem, od pn.-zach. z gminami Miękinia i Kostomłoty, od zach.z gminą Mietków, od pd.z gminą Sobótka i od pd.-wscb. z gminą Kobierzyce.leży ona na równinie Wrocławskiej. Wzniesienia na opisywanym terenie to jedynie niewielkie wzgórza moreny dennej. Najwyższy punkt to położone na pd. od Zachowic, na granicy gminy wzgórze o wy s. 187,8 m npm., a najniższy to dolina Bystrzycy poniżej ujścia do niej Strzegomki na pn. od Samotworu ok. 119,5 a npm.

Przez teren gminy przepływa rzeka Bystrzyca tworząca dolinę o szerokości 1-1,5 km., zagłębioną na 2-3 m poniżej otaczającego terenu. (Do Bystrzycy w pn. krańcu gminy wpada z lewej strony Strzegomka płynąca pn.-zach. części gminy, tworząca na niektórych odcinkach jej granicę. Tworzy ona dolinę o szerokości 100-500 m. Trzecią większą rzeką na terenie gminy jest Czarna Woda, prawy dopływ Bystrzycy, uchodząca do niej między Krobielowicami a Kątami, o dolinie 100-400 m szerokości.Wszystkie te rzeki mają swe źródła w Sudetach lub na Przedgórzu Sudeckim są rzekami o bardzo zmiennym nurcie, często wylewającymi co powoduje podtapianie dolin i nanoszenie osadów.

Poza tymi rzekami płyną na terenie gminy jeszcze mniejsze strugi miejscami przebudowane, wyglądające jak rowy melioracyjne. Są to: Podolszyna - prawy dopływ Bystrzycy uchodzący koło Czereńczyc, Gnia - prawy dopływ Czarnej Wody uchodzący w Gniechowicach, Kasina - lewy dopływ Śnieży mający swe źródła koło Strzeganowic a uchodzący do Ślęzy na terenie Wrocławia - Muchoboru. Ługowina lewy dopływ Ślęzy mająca źródła na polach Zybiszowa, a uchodzący do Ślęzy we Wrocławiu - Maślicach. Geologicznie teren gminy leży na tak zwanej monoklinie przedsudeckiej z podłożem w postaci łupków sylurskich przykrytych warstwą 50-150 m osadów trzeciorzędowych, na których jest jeszcze cienka warstwa czwartorzędowych lessów lub osadów rzecznych.

Dzieje

Omawiany teren to obszar o najstarszym osadnictwie na Blanku. Najdawniejsze ślady osadnictwa znaleziono w Gniechowicach gdzie odkryto osadę z początków neolitu, tzw. kultury wstęgowej rytej. W rożnych miejscach terenu .gminy odkryto ślady osadnictwa ze wszystkich okresów archeologicznych, aż do czasów historycznych, wskazuje to na gęste zaludnienie tych ziem co wiązało się z żyznością gleby. Wyniki badań wskazują, iż były to ziemie zamieszkałe przez ludy prasłowiańskie. We wczesnym średniowieczu należały do plemienia Ślężan.

Czasy historyczne, dzieli ta ziemia z historią całego Śląska, a po podziałach z księstwami: wrocławskim, świdnickim, zigbickim i oleśnickim. Większość terenu należała do księstwa wrocławskiego, a później związana była z samym Wrocławiem. Same zaś Kąty z najbliższymi okolicami, były powiązane najpierw z księstwem świdnicko-jaworskim, później zlębickim i oleśnickim w końcu dostały się biskupstwu wrocławskiemu. Ciekawym jest, że zmiany właścicieli odbywały się nie w drodze wojen, lecz pokojowo przez zastawy i sprzedaże.

Omawiany teren był zawsze rolniczym zapleczem dużych miast, a przede wszystkim Wrocławia. Choć posiadaczy teren ten zmieniał głównie pokojowo, nie omijały go wojny i związane z tym klęski, każda bowiem wyprawa przeciw Wrocławiowi musiała bowiem poruszać się po jego okolicach. Powodowało to różne przemarsze i związane z tym zniszczenia. Szczególnie ucierpiały nasze ziemie w wojnach husyckich, w wojnie trzydziestoletniej i wojnach śląskich. Wszystkie one odbiły się na ludności i pociągały za sobą upadek materialny, jednakże nadchodzące kolejne okresy pokojowe pozwalały na szybkie odrabianie strat.

Jak wskazują źródła, ludność tych terenów, szczególnie na wsi bardzo długo zachowywała polskość. Najlepszym na to dowodem jest historie kościołów gdzie długo trzeba było wygłaszać kazania w języku polskim, gdyż inaczej nie byłyby rozumiane przez wiernych. W nazewnictwie ślady te pozostały do lat 1935-1936. Dopiero bowiem w czasach hitlerowskich nastąpiło generalne ich zacieranie przez urzędowe zmiany nazw. Dość wspomnieć, że np. dzisiejsze Gniechowice, które w pierwszych zapiskach historycznych zapisywane były bardzo podobnie, bo Gniechowiczi, Gniechowici itp., do roku 1936 nazywał się Gniechwitz. W 1936 r. nazwa została zmienione na Altenrode.

Rok 1945 zapisał się na tym terenie najpierw jako teren wielkiej ucieczki ludności przed frontem i pędzeniem więźniów z podobozu w Jelczu do głównego obozu w Rogoźnicy (Gross Rosen) czego ślad mamy na kąckim cmentarzu w postaci zbiorowych mogił setek bezimiennych ofiar. Później tereny te zostały szybko wyzwolone przez różne jednostki Armii Radzieckiej, ale wschodnie krańce gminy były objęte stacjonowaniem jednostek oblegających Wrocław, co powodowało zniszczenia przez ostrzał artyleryjski broniącej się twierdzy Wrocław. Jeszcze w trakcie oblężenia ziemie te zaczęli zasiedlać pierwsi polscy osadnicy. Byli tu i tacy, którzy zostali we wsiach, w których przed tym pracowali jako przymusowi pracownicy lub jeńcy wojenni. Kolejne fale osadnictwa sprowadzały tu osiedleńców z ziem wschodnich, które znalazły się w granicach Związku Radzieckiego, z różnych terenów kraju, szczególnie z wykazujących wielkie rozdrobnienie gospodarstw, południowych terenów Polski, a także repatriantów a Francji. Są tu również osadnicy wojakowi, głównie z II Armii WP.

Ziemie te jak cały Dolny Śląsk odczuły też wszystkie skutki ogólnej polityki zarówno krajowej jak i międzynarodowej, co powodowało niepewność osadników i brak dbałości o otrzymane tu mienie. Przez długi czas na wsi większość czuła się tu jako osadnicy tymczasowi, co utrwalało z jednej strony nie uznawanie granic za ostateczne, a z drugiej nie wydawanie rolnikom aktów własności nadanych im gospodarstw. Powodowało to dekapitalizację budynków i w ogóle majątku trwałego.

Dopiero lata 60-te rozpoczęły większą stabilizację, co dało się zauważyć w pierwszych remontowanych domach indywidualnych gospodarzy. Proces ten szybko postępował naprzód w latach 70-tych, ale obecnie znów uległ zahamowaniu z braku materiałów budowlanych. Podobne były też losy zabudowań dawnych zespołów dworskich, użytkowanych przez różne typy gospodarstw państwowych i spółdzielczych. Niestety wielu gospodarzy nie dbało zupełnie o powierzone ich pieczy obiekty co spowodowało zniszczenie między innymi wielu zabytkowych pałaców i dworów, które z wojny wyszły tylko z niewielkimi uszkodzeniami. W tej dziedzinie widać jednak jak wiele zależało od indywidualnych ludzi. W sąsiednich gospodarstwach w jednych widać rękę prawdziwego gospodarza, a w innych wszystko się rozsypało. Obecnie widzi się też, że czasami łatwiej było budować nowe obiekty niż remontować stare. Zagospodarowanie turystyczne.

Przez teren naszej jednostki przebiegają dwa znakowane turystyczne szlaki piesze.

Spacerowy żółty szlak wokół Wrocławia na teren gminy wchodzi polną drogą prowadzącą od Wrocławła-Jerzmanowa, która z Jerzmanowa wychodzi w jego centrum na pd. 100 m na zach. od starego kościoła. Za opłotkami skręcamy w lewo (zach.) by po 100 m skręcić znów w prawo na drogę idącą w pola (pd.),droga z niewielkimi zakrętami po 1,5 km doprowadza do poprzecznej drogi, którą skręcić należy w prawo (zach.). Ta droga doprowadza do szosy z Wrocławia Jarnołtowa do Saaotworu tuż obok głębokiej glinianki wśród kępy drzew po lewej (wsch.) stronie szosy i pomnikowego modrzewia po zach. stronie. Po przejściu szosą około 100 m, gdy szosa skręca na pd.-zach. szlak prowadzi prosto na pd., polną drogą prowadzącą poza opłotkami we wsi Samotwór i Skałka, by po 2 km dojść do szosy Wrocław-Jawor na pd. krańcu Skałki. Teraz skręca w lewo (wsch.) by po 1,3 km dojść do Kębłowic (szosą). Zaraz za Kebłowicami szlak opuszcza szosę w prawo (pd.-wsch.) polną drogą prowadzi do Smolca (2 km), do którego wchodzi ul.Starowiejską, następnie skręca w lewo (wsch.} w ul. Główną, nią do Dworcowej, którą w prawo prowadzi pod dworzec PKP. Stąd szlak biegnie wzdłuż torów do ul. Lipowej i nią skręca w prawo przez przejazd by polną drogą poprowadzić do Jaszkotla na pd.-wech. (2 km). W Jaszkotlu wychodzi koło kościoła, przecina szosę i znów polną drogą na pd.-zpch. po dwu km doprowadza do restauracji Relax w Pietrzykowicach przy autostradzie, by tu po przejściu nad autostradą szosą opuścić teren gminy idąc dalej do przystanku PKS Biskupice Podgórne (od Relaxu 1 km). Łącznie na terenie gminy szlak pokonuje 12,5 km, a od Jerzmanowa do Biskupic Podgórnych 15 km.

Szlak zielony od Wrocławia-Jerzmanowa prowadzi razem z żółtym do szosy przed Samotworem (3,5 km). Tu skręca do wsi gdzie przed zespołem dworskim skręca w prawo na most na Bystrzycy (zach.), leśną drogą prowadzi do mostu na Strzegomce i dalej tą drogą, by za łąkami na skraju lasu przed Gałowem opuścić teren gminy Kąty (od Samotworu 1,5 km). Na początku Gałowa na pierwszym skrzyżowaniu skręca w lewo w polną drogę na pd. dochodzi do bitej drogi prowadzącej do Galówka, na niej skręca w prawo (zach,) i zaraz znów w lewo (pd.) na nasyp. Dochodzi do skraju lasu, gdzie rośnie potężny dąb pomnikowy, już na terenie gminy Kąty. Polną drogą dalej na pd. dociera do szosy Skałka-Bogdaszowice by nią w prawo dojść do Bogdaszowic (od Gałowa 3,6 km),Przed pierwszymi zabudowaniami wsi skręca znów w lewo(pd.) i przez most na Strzegomce wprowadzić do lasu. Leśną drogą doprowadza do rozwidlenia 300 m, skręca w lewo(wsch.}by po wyjściu z lasu polną drogą doprowadzić do szosy. Tu w prawo do centrum Kolanowa (od Bogdaszowic 2 km). Koło sklepu skręca znów w lewo na teren zabudowań dworskich, za nimi wiedzie obok parku i wychodzi na wał którym na wsch. do mostu na Bystrzycy, przez który prowadzi do Małkowic, obok zabudowań dworskich do kościoła (od Romanowa 2 km). Szosą przez wieś skręca w prawo. Przy przystanku PKS nasz szlak skręca w prawo obok figury św. Antoniego. (Od przystanku został oznakowany czarny szlak łącznikowy prowadzący szosą do stacji PKP Sadowice - 2 km). Szlak zielony od kapliczki wyprowadza z Małkowic na pd.-wsch, by polną drogą wysadzaną czereśniami doprowadzić do Sadowić (2,5 kin.). Stąd dalej na pd. przecinany tory kolejowe l polną drogą dochodzimy do Sadkówka (1,5 km). Za wsią dochodzimy do szosy Wrocław-Kąty, nią w prawo (pd.-zach.) do Sośnicy (1 km). Tu obok kościoła opuszczamy szosę w prawo (zach.) by koło zabudowań dworskich dojść do mostu na Bystrzycy.Stąd bitą drogą przez park do Rynku w Kątach Wrocławskich ( od Sośnicy 1,5 km), gdzie szlak się kończy. Ogółem od Jerzmanowa do Kątów szlak liczy 19 km z tego na teren gminy Kąty przypada 16 km.

Dolina Bystrzycy.

Przez teren gminy rozcinając ją na dwie części płynie rzeka Bystrzyca. Płynie tu ona korytem nieuregulowanym, a ponieważ w swej górnej części jest rzeką górską, powoduje częste wylewy, dlatego tez jest zasadniczo wyłączona z gospodarki rolnej. Znajdują się tu głównie lasy, miejscami łąki kośne i pastwiska. Odcinek rzeki na terenie gminy Kąty zachował najwięcej cech naturalnych z całego, poza górskiego jej przebiegu. Co prawda część doliny po melioracji zamieniono na łąki, a w części lasu wprowadzono monokultury świerkowe lub topolowe, a na zboczach doliny sosnowe ale ich większość to najczęściej prawie naturalne lasy łęgowe i miejscami grądy niskie.

Niewątpliwie z punktu widzenia krajoznawczego i wypoczynkowego najciekawsze są grądy tj. stosunkowo suche lasy liściaste, w których najczęstszymi drzewami są; dąb szypułkowy i grab zwyczajny, a częstymi również klon zwyczajny, jesion wyniosły, lipa drobnolistna. Zdarzają się wśród nich również jawor, brzoza brodawkowata, leszczyna, czeremcha zwyczajna, jarzębina, głogi, trzmielina zwyczajna, sosna pospolita, świerk zwyczajny, a na terenach przejściowych do łęgu również olsza czarna. Lasy te są przepiękne po opadnięciu wylewów powstałych po topnieniu śniegów w górach. Wówczas masowo zakwita tu śnieżyczka przebiśnieg, a miejscami piżmaczek wiosenny, później liliowo i biało kwitnąca kokorycz pusta, złoć żółta, zawilec gajowy i żółty, zdrojówka rutewkowata, złocisty ziamopłon wiosenny oraz błękitny fiołek leśny i groszek wiosenny. Miejscami możemy spotkać czosnek niedzwiedzi. W drugiej połowie maja i w czerwcu, zakwitają białe kępy gwiazdnioy gajowej i wielkokwiatowej, konwalia majowa, konwalijka dwulietna, czosnaczek pospolity, kokoryczka wielokwiatowa, gajowiec sołty, jaskier kosmaty, bluszczyk kurdybanek. W tym czasie możemy też wśród liści odnaleźć niepozorne kwiaty kopytnika pospolitego. Przez całe lato kwitnie glistnik jaskółcze ziele, przytulie Schultesa i czepna, czyściec leśny, czartawa pospolita, kuklik pospolity, jasnota plamista.

Najładniejsze fragmenty grądów znajdziemy między Kątami a Sośnicą, Romnowem i Skałką oraz koło Kamiennej i Krobielowic.

Ciekawymi są również lasy łęgowe, szczególnie łęgi wiązowe z tym, że częściej są niedostępne z powodu podtopienia. Przeplatają się one z grądami zajmując niższe, zalewane częściej miejsca.

Tutaj w drzewostanie panują: grab zwyczajny, jesion wyniosły, olsza czarna, wiąz pospolity. Rzadziej niż poprzednio spotykamy dąb szypułkowy, lipę drobnolistna, klon zwyczajny, klon polny i jawor. Wśród krzewów panuje czeremcha zwyczajna, zdarza się leszczyna, głóg dwuszyjkowy i bez czarny. W runie spotykamy większość tych samych gatunków co na grądach ze śnieżyczką, kokoryczą i ziarnopłonem na czele. Bardzo rzadkimi tu będą: konwalia majowa, konwalijka dwulistna, glistnik, a w ogóle nie znajdziemy przytulił Schultesa. Pojawi Się tu natomiast wilczomlecz słodki, jaskier różnolistny, gwiazdnica pospolita i złoć drobna.

Jeszcze niższe stanowiska zajmują łęgi jesionowo-czeremohowy i jesionowo-olszowy wykazujące zresztą duże odstępstwa od zespołów typowych. W drzewostanie nie spotykamy tu lip, klonów Ł jaworów, w drugim zespole również grabów. Pojawiają się natomiast wierzby: biała, krucha i szara oraz wiąz górski, topola biała i osika. W runie zanikają całkowicie konwalia, zawilec żółty, groszek wiosenny, zamiast fiołka leśnego pojawi się fiołek wonny. Zakwita tu również piękny kosaciec żółty, kaczyniec-knieć błotna, trędownik-bulwkowy, żywokost lekarski, psianka słodkogórz i tojeść pospolita. Częstymi tu będą chmiel zwyczajny, kruszyna pospolita i jeżyny.

Na najniższej terasie zalewowej nad samym brzegiem Bystrzycy pojawiają się jeszcze fragmenty łęgu wierzbowo-topolowego, w drzewostanie którego panują wierzba biała i olsza czarna z niewielką domieszką jesionu, dębu, wiązu polnego i jaworu oraz pojawiającym się bukiem pospolitym. W związku z faktem, że są to obszary bardzo niewielkie w runie spotykamy te same gatunki co w innych lasach łęgowych.

Podkreślić trzeba, że w starych naturalnych fragmentach lasów oraz przy brzegach i na pobrzeżach często spotykamy dęby szypułkowe o wymiarach pomnikowych dochodzących do 6 metrów obwodu pierśnicy. Większe ich zgrupowania spotykamy przy szosie obok Kamiennej po obu stronach Bystrzycy, a także koło Sośnicy, Skałki i Samotworu. Na zachód od Krobielowic i w Samotworza znajdziemy też piękne okazy sosny wejmutki - sztucznie tu wprowadzonej.